นามแห่งองค์กรนี้ มีที่มาแต่คู่แห่งบุรุษผู้เป็นนักศึกษาเรียนรู้คนสำคัญในสมัย ของตน ทั้งสองเติบโตทางสติปัญญา ควบคู่ไปกับมิตรภาพที่มีต่อกัน โดยเฉพาะท่านแรกคือเสฐียรโกเศศนั้น เป็นแบบอย่างของปราชญ์ที่ศึกษา เสาะแสวงความรู้ด้วยตัวเอง โดยการค้นคว้าหาความรู้ ถามไถ่ท่านผู้มีปัญญา หรือกระทั่งซักไซ้ไล่เลียงจากเด็กๆ เพื่อให้ได้รู้ในสิ่งที่อยากรู้แต่ยังไม่รู้ ท่านเป็นคนอ่อนน้อมถ่อมตน การศึกษาในเรื่องใดๆ ของท่านจะตั้งต้นจากง่ายไปหายากเสมอ นั่นคือ จากพื้นฐานไปสู่ความสุขุมลุ่มลึกลงโดย ลำดับ การศึกษาด้วยตนเองของท่าน เช่น ด้านมานุษยวิทยาทางไทยนั้น นับเป็นการวางรากฐานที่สำคัญ สำหรับให้นักวิชาการชั้นต่อมาพัฒนาจนเป็นไทยวิทยา หรือไทยคดีศึกษา เป็นต้น

อาจารย์สุลักษณ์ ศิวรักษ์ หนึ่งในผู้ก่อตั้งมูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป เป็นบุคคลหลักที่อำนวยให้เกิดการเติบโต และคลี่คลายขยายตัวของมูลนิธิฯ มาโดยตลอด นอกจากจะฝากตัวเป็นศิษย์ต่อพระยาอนุมานราชธน เจ้าของนามปากกา เสฐียรโกเศศ ตามแนวทางการแสวงหาความรู้อย่างของไทย โดยฟังคำแนะนำตักเตือนของครูตลอดเวลาที่ท่านดำรงชีพอยู่แล้ว อาจารย์สุลักษณ์ยังเป็นผู้ที่เข้าถึงปฏิสัมพันธ์อันดีระหว่าง บุคลาธิษฐานกับธรรมาธิษฐาน ซึ่งมีความหมายว่าความดีต้องอาศัยเรือนร่างของผู้ประกอบ กรรมดี เพื่อสำแดงความดีนั้นให้ปรากฏ ชื่อของมูลนิธิจึงมีความไพเราะ ในเหตุที่ความดีและคนดีได้มาบรรจบพบกัน และมิได้หยุดลงที่การเทิดทูนครูในอดีตเท่านั้น หากยังแผ่ความเคารพไปถึงศิษย์ในอนาคต จึงทำให้อดีตเป็นปัจจุบัน ทั้งยังมีพลวัตหนุนส่งให้ก่อเกิด เป็นนฤมิตกรรมทางสังคมในอนาคตกาลอีกด้วย

มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีปแห่งนี้ จึงเป็นองค์อินทรีย์ที่มีชีวิต หรือเป็นองค์กรแห่งชีวิตที่มีการเติบโตคลี่คลาย และวิวัฒน์ดุจเดียวกับสิ่งมีชีวิตทั้งหลาย มีความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงและเรียนรู้ เป็นขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม ยิ่งกว่าจะเป็นสถาบันที่มีโครงสร้าง และแบบแผนอันตายตัวอยู่นิ่ง อาจารย์สุลักษณ์ได้ย้ำอยู่เสมอว่า ไม่ควรที่เราจะย่ำเท้าอยู่กับที่ หากต้องขยับขับเคลื่อนไปอย่างเป็นขบวนการ เมื่อได้พินิจพิเคราะห์ประวัติของมูลนิธิเสฐียรโกเศศ - นาคะประทีป จะเห็นได้ว่า แต่เริ่มแรกมูลนิธิ ตั้งต้นด้วยการเป็นเพียงองค์กรช่วยเหลืออนุเคราะห์นักเขียน และศิลปินตกยาก แต่แล้ว ก็ค่อยๆ ขยายขอบเขตกว้างขวางขึ้นโดยลำดับ

เมล็ดพันธุ์ไม้เล็กๆ อาจเกิด และเติบโตเป็นต้นไม้ใหญ่ฉันใด ความเปลี่ยนแปลงชนิดที่พลิกโลกได้ ก็เริ่มจากการกระทำของคนกลุ่มเล็กๆ ฉันนั้น ปรากฏการณ์ต่อไปนี้คือเรื่องราวของมูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป องค์กรอาสาสมัครไม่แสวงหาผลกำไร และมิใช่องค์กรของรัฐ หากเป็นองค์กรเล็กๆ ที่ใช้มิติทางวัฒนธรรม ต่อสู้คะคานกับอำนาจ บาตรใหญ่อันง้ำตระหง่านอยู่ สามสิบห้าปีของมูลนิธิฯ เกี่ยวโยงอย่างลึกซึ้งกับผู้ก่อตั้งที่แข็งขัน คืออาจารย์สุลักษณ์ ปัญญาชนสยาม ผู้ใช้พลังทางวัฒนธรรมเต็มรูปแบบ เพื่อต่อกรกับเผด็จการและความอยุติธรรม ในอันที่จะยังให้เกิดอิสรภาพ สิทธิมนุษยชน การสืบทอดเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมอย่างเหมาะสม ตลอดจนการเติบโตของสังคมสันติประชาธรรม อันหมายเอาถึงประชาชน ที่แม้จะสังกัดองค์กรหรือหน่วยงานใดก็ตาม ยังสามารถดำรงความเป็นอิสระ แห่งจิตวิญญาณของมนุษย์ไว้ได้อย่างเต็มเปี่ยมบนมรรคาแห่ง สันติวิธี

หนึ่งในภารกิจที่อาจารย์สุลักษณ์ได้กระทำ ซึ่งอยู่ระหว่างบรรทัดของวัตถุประสงค์มูลนิธิฯ นั่นก็คือการสร้างสรรค์รูปแบบผู้นำใหม่ เพื่อการเปลี่ยนแปลงที่เนื้อหาสาระ ในทุกๆ ระดับชั้นของสังคม ดังนั้น ในช่วงกาลสองสามทศวรรษหลังนี้ เราจะได้เห็น การแตกหน่อเบ่งบานออกมาเป็นองค์กรใหม่ๆ มากมายภายใต้ฉายาของมูลนิธิเสฐียร- โกเศศ-นาคะประทีป ทุกองค์กรดำเนินการด้วยตัวเอง โดยอาจจะมีคำแนะนำอย่างไม่เป็นทางการจากอาจารย์ เฉพาะในกรณีคุณขอมาเท่านั้น

องค์กร โครงการต่างๆ และเครือข่ายของ มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป

มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป
อาศรมวงศ์สนิท
คณะกรรมการศาสนาเพื่อการพัฒนา
กลุ่มเสขิยธรรม
สถาบันสันติประชาธรรม
ป๋วยเสวนาคาร
โครงการศูนย์ไทย-ธิเบต
เครือข่ายพุทธศาสนิกสัมพันธ์เพื่อสังคม
เรือนร้อยฉนำ
เสมสิกขาลัย
สถาบันต้นกล้า
โครงการยุวโพธิชน
เครือข่ายบ้านดิน
สิกขาปริทัศน์
สำนักพิมพ์เสมสิกขาลัย
บริษัท สวนเงินมีมา จำกัด
บริษัท สยามบ้านดิน จำกัด