ในบทความซึ่งอาจจะดีที่สุดเกี่ยวกับ "การรัฐประหาร  ๖  ตุลาคม  ๒๕๑๙"  โดยศาสตราจารย์เบเนดิก  แอนเดอร์สัน  กล่าวไว้ว่า  โดยตัวของมันเองแล้วรัฐประหาร  ๖  ตุลา ไม่ใช่เรื่องใหม่ในประวัติศาสตร์ไทย  ไม่ว่าจะในสมัยใหม่หรือสมัยเก่า  เพราะเคยมีรัฐประหารหรือความพยายามที่จะทำรัฐประหารมาแล้วครั้งแล้วครั้งเล่านับตั้งแต่การปฏิวัติ  ๒๔๗๕   ดังนั้นทั้งนักวิชการและนักหนังสือพิมพ์ตะวันตก ต่างก็ลงความเห็นว่า  "การรัฐประหาร  ๖  ตุลา"  เป็นเรื่อง  "ธรรมดาๆ"  ของการเมืองไทย  และเป็นการกลับไปสู่ "สภาพปกติ"  หลังจากที่หลงระเริงอยู่กับ "ประชาธิปไตย"  หลังการปฏิวัติ ๑๔ ตุลา ๒๕๑๖ มาเป็นเวลา  ๓  ปี

แต่เบเนดิก  แอนเดอร์สัน  ก็กล่าวว่า  "การรัฐประหาร  ๖  ตุลา"  เป็นหัวเลี้ยวหัวต่อใหม่ของการเมืองไทยอย่างน้อย   ๒ ประเด็น คือ  (๑)  บรรดาผู้นำฝ่ายซ้าย  แทนที่จะจบลงด้วยการถูกจับเข้าคุกจนลืม  หรือไม่ก็ลี้ภัยการเมืองอยู่ที่ต่างประเทศ  กลับเข้าไปร่วมกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (กองทัพปลดแอกประชาชนแห่งประเศไทย) ในเขตป่าเขา  และ  (๒)    การรัฐประหาร  ๖  ตุลา  แตกต่างจากการรัฐประหารที่เคยมีมา  คือ  ไม่ใช่เพียงการยึดอำนาจกันในหมู่ผู้นำเท่านั้น  แต่เป็นการรัฐประหารที่ฝ่ายขวาใช้เวลากว่า  ๒  ปี ในการวางแผนการรณรงค์  คุกคามใช้ความรุนแรง  อย่างเปิดเผย  เห็นได้อย่างโจ่งแจ้งของ และปลุกปั่นยุยงให้เกิดความบ้าคลั่งของฝูงชน "ม็อบ"  เมื่อวันที่  ๖  ตุลาคม  ๒๕๑๙

พร้อมๆ  กับการเกิดของชนชั้นกระฎุมพี  ความปั่นป่วนทางด้านอุดมการณ์ในช่วง  ๓  ปีของยุค "ประชาธิปไตย" เบ่งบานนั้น  มีคนหนุ่มสาวจำนวนไม่น้อยที่เบื่อหน่ายต่อความอับจนทางปัญญาและการใช้สัญลักษณ์ทางจารีตโดยระบอบ  สฤษฎิ์ - ถนอม - ประภาส   คนหนุ่มสาวตั้งคำถามต่อค่านิยมและวัฒนธรรมจารีตนั้น  ทำให้เกิดปฏิกิริยาตอบโต้ด้วยการโฆษณาเผยแพร่  สั่งสอนอุดมการณ์ชาติ - ศาสนา - พระมหากษัตริย์  หนักหน่วงอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน สะท้อนออกมาในเพลง "หนักแผ่นดิน"  และคำพูดของพระกิตติวุฒโทที่ว่า "ฆ่าคอมมิวนิสต์ไม่บาป"

ดร.ธงชัย  วินิจจะกูล  อดีตผู้นำนักศึกษา (ม.ธรรรมศาสตร์ )ในสมัยนั้น  และปัจจุบันเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยวิสคอนซิน ประเทศสหรัฐอเมริกา เล่าว่า  เมื่อเวลาประมาณ  ๒  นาฬิกา  ของวันที่  ๖  ตุลาคม  ตำรวจกับกองกำลังติดอาวุธและกำลังพลฝ่ายขวา  ได้เคลื่อนเข้าปิดล้อมมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์  ซึ่งมีผู้คนจำนวน  ๔ - ๕  พันคนชุมนุมอยู่ตลอดคืน  ประท้วงการกลับมาของจอมพลถนอม  กิตติขจร   ซึ่งได้ถูกประชาชนลุกฮือขับไล่ออกจากประเทศไปเมื่อ  ๓  ปีก่อน  (การปฏิวัติ  ๑๔  ตุลาคม  ๒๕๑๖)  ซึ่งก่อนหน้านี้ พนักงานไฟฟ้าภูมิภาค ได้ถูกฆ่าแขวนคอ โดยฝีมือตำรวจนครปฐมขณะที่กำลังปิดโปสเตอร์ประท้วงการกลับมาของจอมพลถนอม  กิตติขจร       

ในเช้าตรู่ของวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ เจ้าหน้าที่แต่งเครื่องแบบของฝ่ายรัฐไทยได้ใช้อาวุธสงครามหนักถล่มขบวนการนักศึกษาที่ชุมนุมต่อต้านการกลับมาของเผด็จการอย่างสงบในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พร้อมกันนั้น "องค์กรนอกระบบ" หรือกลุ่มอันธพาลการเมือง ซึ่งได้แก่ขบวนการลูกเสือชาวบ้าน กระทิงแดง และนวพล ได้ทำทารุณกรรมอย่างที่สุดกับนักศึกษาประชาชนที่ชุมนุมในธรรมศาสตร์ มีการลากคนออกมาแขวนคอที่ต้นมะขามสนามหลวง ลากคอไปตามสนามฟุตบอล และเตะต่อยทุบตีอย่างบ้าคลั่ง ทำอนาจารกับนักศึกษาทั้งหญิง เผาศพนั่งยางบนท้องถนน กระทั่งเอาไม้แหลมตอกศพอย่างเลือดเย็น ฯลฯ การกระทำผิดมนุษย์มนาดังกล่าว แม้แต่ศัตรูต่างสัญชาติที่รบกันในสนามรบก็ยังไม่ทำกันถึงเพียงนี้ แต่รัฐไทยที่อ้างว่าเป็นรัฐพุทธกับก่อกรรมทำเข็ญอย่างโหดเหี้ยมต่อนักศึกษา ประชาชนของตนในช่วงเวลาเข้าพรรษา !

หลังจากนั้นผู้ถูกกระทำที่ตกเป็นเหยื่อความรุนแรงก็ถูกจับเข้าคุก ส่วนผู้ที่ก่ออาชญากรรมก็ได้รับการขอบคุณยกย่องจากบุคคลระดับสูงของสังคมไทย   พอถึงเวลา ๑๘ นาฬิกาของเย็นวันนั้น  คณะทหารก็ประกาศยึดอำนาจ ทางการแถลงว่าในวันนั้นมีผู้เสียชีวิตประมาณ  ๔๐  คน  บาดเจ็บเป็นร้อย  และถูกจับกุมไป  ๓  พันคน  แต่ก็เชื่อกันว่าจำนวนผู้เสียชีวิต  บาดเจ็บ  รวมทั้งสูญหายน่าจะสูงกว่าที่ทางการแถลง

กล่าวโดยย่อ  ๖  ตุลาคม   ๒๕๑๙   ก็คือวันที่มีการรัฐประหาร  นำการเมืองไทยกลับไปสู่การปกครองโดยคณะทหารอีกครั้งหนึ่ง  (แต่มีนายกรัฐมนตรีมาจากข้าราชการตุลาการ)  การรัฐประหาร  ๖  ตุลา   มาพร้อมกับความรุนแรงและป่าเถื่อน  อย่างชนิดที่ไม่มีผู้ใดคาดคิดว่าจะเกิดขึ้นได้ในสังคมไทย   ภาพของความทารุณโหดร้ายได้รับการเผยแพร่ไปทั่วโลก  การสังหารหมู่กลางพระนคร หน้าพระบรมมหาราชวัง และ พระอารามหลวงในวันนั้น ถูกถ่ายทอดออกโทรทัศน์ช่อง  ๙  ด้วย

แต่ก็เป็นที่น่าประหลาดใจอย่างยิ่ง  ที่  ๖  ตุลาคม  ๒๕๑๙  กลายเป็นอดีตที่ดูเหมือนผ่านมาแล้วก็ผ่านไป  ประหนึ่งว่าเป็นการพังพินาศของอดีต  "ขาดสถานะทางประวัติศาสตร์"  ผู้ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์นั้นทั้งโดยตรงและโดยอ้อม  ทั้งจากอุดมการณ์ทั้งขวาและซ้าย  ดูจะสับสน  งุนงง  เลอะลืมปฏิเสธ  และบางครั้งขาดความเข้าใจต่อ  ๖  ตุลา  ในบริบทเฉพาะของการเมืองไทย  และบริบทใหญ่ของการเมืองโลก

ในบริบทประวัติศาสตร์การเมืองไทย  ๖  ตุลา  น่าจะเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการทางสังคมที่เป็นปฏิปักษ์  ต่อต้าน  และพยายามปลดปล่อยตนเองจากการครอบงำของระบอบสังคมเก่า (และเก่ากว่า)  ขบวนการนี้รู้จักในชื่อต่างๆ  ไม่ว่าจะเป็น "ประชาธิปไตย"  "รัฐธรรมนูญ"  หรือ "เสรีภาพ" 

แนวความคิดทางการเมืองใหม่โดยพาะอย่างยิ่ง  "เสรีนิยม"  และ  "สังคมนิยม"  อันเป็นสิ่งที่ตรงข้ามและปฏิปักษ์กับลัทธิ "อนุรักษ์นิยม"  หรือส่วนที่แตกหน่ออกมาเป็น  "อำนาจนิยม"  ที่เป็นพื้นฐานของ  "สมบูรณาญาสิทธิ์"  กับ "เสนา - อำมาตยนิยม"

ถ้าหากจะดูตามลำดับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์แล้ว  จะเห็นได้ว่าความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและทางความคิด  กินระยะเวลาอันยาวนานกว่า  ๑๐๐  ปี

อาจกล่าวได้ว่ากระแสความคิดทางการเมืองหลักของผู้ที่ต้องการจะปลดปล่อย  นับตั้งแต่เทียนวรรณมาถึงพวกกบฎ  ร.ศ. ๑๓๐  (เก็กเหม็ง)  จนกระทั่ง "ผู้ก่อการ"  หรือ  "คณะราษฎร"  ๒๔๗๕  นั้นเป็นความคิดด้านเสรีนิยมเป็นหลัก   รูปแบบของระบอบประชาธิปไตยและลัทธิรัฐธรรมนูญ  ที่ได้รับความบันดาลใจจากยุโรปตะวันตกตั้งแต่การปฏิวัติฝรั่งเศส  ค.ศ. ๑๗๘๙ ที่ชูแนวความคิดว่าด้วยเสรีภาพ  เสมอภาพและภารดรภาพนั้นเป็นกระแสหลัก  ส่วนอิทธิพลของสังคมนิยม  อันเป็นผลพวงของการปฏิวัติรัสเซีย (ค.ศ. ๑๙๑๗) นับได้ว่าเป็นกระแสรอง

เมื่อการปลดปล่อยเข้าสู่ระบอบใหม่ภายหลังการปฏิวัติ ๒๔๗๕ ไม่บรรลุตามเป้าหมายหลังการสิ้นสุดของ  "สมบูรณาญาสิทธิ์" การเมืองไทยจึงได้แปลงรูประบอบเข้าสู่ความเป็น "เสนา - อำมาตยนิยม"  เรียกกันทั่วๆ ไปว่า "เผด็จการทหาร"  ซึ่งในความจริงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงข้าราชการทหารเท่านั้น  แต่รวมไปถึงข้าราชการพลเรือนและข้าราชการตุลาการด้วย

การปลดปล่อยตัวเองนี้ยังยืดเยื้อยาวนานมาอีก  ผ่านช่วงของเหตุการณ์  ๖  ตุลา  ๒๕๑๙  ผ่านช่วงพฤษภามหาโหด ๒๕๓๕  จนกระทั่งปัจจุบัน เมื่อ ๑๙ กันยายน ปีที่ผ่านมา  ในช่วงของการเดินทางของประวัติศาสตร์การเมืองไทยนับแต่  ๒๕๑๙  เป็นต้นมา  ความคิดเสรีนิยมยังเป็นความคิดกระแสหลักอยู่

ในทางสากลกระแสคลื่นของการปฏิวัติยังคงกระจัดกระจายอยู่ทั่วไป  คละเคล้าด้วยความคิดทั้งแบบเสรีนิยมและแบบสังคมนิยม  โดยเฉพาะอย่างยิ่งในทศวรรษ ๑๙๖๐  และ  ๑๙๗๐  ที่เป็นยุคสมัยของขบวนการนักศึกษาทั่วโลก  ขบวนการนักศึกษากลายเป็นพลังทางสังคมและการเมืองสำคัญ   4  ทศวรรษที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งก็ตรงกับช่วงของก่อนและหลัง  ๑๔  ตุลาคม  ๒๕๑๖   พลังนี้มาจากปัญญาชนที่อยู่ในสถาบันทางความรู้  อยู่ในเมืองใหญ่ ใกล้กับอำนาจและสื่อมวลชน  มาจากชนชั้นนำของสังคม การที่จะจำกัดและกำจัดนักศึกษาทำไม่ได้ง่ายนัก  อธิการบดีของมหาวิทยาลัยไทยจึงเคยมีชื่อของจอมพลอยู่ในตำแหน่งดังกล่าว

      ในประเทศด้อยพัฒนา และกำลังพัฒนา รัฐจะดูเปราะบาง ไม่คุ้นเคยกับ ประชาธิปไตยและเสรีภาพ และไม่ฉลาดพอกับการจัดการกับขบวนการศึกษาของตนโดยสันติวิธี  บ่อยครั้งรัฐจะทำเกินกว่าเหตุ ใช้ความรุนแรงและการทำลายชีวิตในการเผชิญกับปัญหา   อย่างในเอเชียภาพของ "อาชญากรรมโดยรัฐ" กลายเป็นภาพที่คุ้นตา ทั้งพม่า ไทย จีน อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ เกาหลี ฯลฯ