นายแพทย์สงวน  นิตยารัมภ์พงศ์ เป็นคนกรุงเทพฯ เติบโตในครอบครัวคนจีน เรียนรู้ความรักและความอบอุ่นจากแม่ ด้วยคำสอนที่ให้ข้อคิดว่า  ถ้าเราลำบากให้มองคนที่ลำบากกว่าเรา  ถ้าเราดีแล้วให้มองคนที่ดีกว่าเรา จึงสนใจเลือกที่จะเรียนแพทย์  เพราะเห็นว่าเกี่ยวข้องกับคน คิดถึงความเป็นมนุษย์     ภายหลังจากเรียนจบแพทย์   หมอสงวนเลือกที่จะออกไปเป็นแพทย์ชนบท  ที่ราศีไศล  จ.ศรีสะเกษ  ได้เรียนรู้ความแตกต่าง ระหว่างเมืองและชนบท ความสะดวกสบาย ความสนุกสนาน ซึ่งต่างกับความขาดแคลน ความอดอยาก  แห้งแล้ง แต่สิ่งที่หมอได้รับจากชาวบ้าน คือ ความมีน้ำใจ  ถือได้ว่าชีวิตช่วงนี้มีเป็นชีวิตที่มีความสุขมาก  จึงเป็นแรงจูงใจให้จิตใจภายใน ที่หมอมีอุดมการณ์ที่ต้องการทำงานเสียสละให้กับคนยากไร้ในชนบท

ทั้งนี้ส่วนหนึ่งของบทความเรื่อง "คุณภาพแห่งชีวิต  ปฏิทินแห่งความหวัง :  จากครรภ์มารดาสู่เชิงตะกอน" ของอาจารย์ป๋วย  อึ๊งภากรณ์  ที่ได้พูดถึงด้านสุขภาพไว้ว่า

"ผมต้องการสุขภาพอนามัยอันดี  และรัฐบาลจะต้องให้บริการป้องกันโรคแก่ผมอย่างฟรี กับบริการการแพทย์  รักษาพยาบาลอย่างถูกอย่างดี เจ็บป่วยเมื่อใดหาหมอหาพยาบาลได้สะดวก"   ซึ่งเป็นบทความที่หมอสงวนประทับใจมากที่สุด เพราะสมัยเรียนอยู่ปี 2 เคยเขียนจดหมายขอบทความของอาจารย์ป๋วยจากประเทศอังกฤษ  และอาจารย์ป๋วยก็ได้ตอบจดหมายกลับมาว่า "สงวนที่รัก ยินดีที่จะส่งบทความให้" ซึ่งเป็นบทความที่พูดถึง เรื่องการใช้ชีวิต และเรื่องการทำประโยชน์แก่สังคม จึงเป็นต้นแบบที่สำคัญที่ทำให้หมอสงวนคำนึงถึงหลักประกันในการดูแลสุขภาพของคนจนบนแผ่นดิน

ซึ่งหมอสงวนได้เคยกล่าวถึง บทบาทในการผลักดันแนวคิด เรื่องโครงการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าไว้ว่า "ผมไม่บังอาจว่าเรื่องนี้เป็นแนวคิดของผมคนเดียว ผมเชื่อว่าคงเป็นความต้องการของหลาย ๆ คน ที่เคยสัมผัสพบเห็น บางทีเราดูหนัง เห็นคนที่เจ็บไข้ได้ป่วย เมื่อถึงเวลา ต้องรักษาพยาบาล ต้องขายที่นา ขายวัวควาย บางคนอาจไม่รู้หรอกว่า คนบ้านนอก เจอสภาพอย่างนั้นจริง ๆ ถึงเราจะมีโครงการ ช่วยเหลือผู้มีรายได้น้อยในอดีต แต่ชาวบ้านที่ไปใช้บริการยังมีความรู้สึก  ไม่มั่นใจ หรือไม่มีศักดิ์ศรี  ไม่กล้าพูด  เพราะถ้าเป็นไปได้ เขาจะพยายาม หาเงินทองมารักษา ถ้าหาไม่ได้พอเรารักษาเสร็จ เคยมีชาวบ้าน เอาแมงกีนูนมาให้กิน เป็นการตอบแทน  ผมคิดว่า สังคมที่ดี ควรอยู่กันอย่าง เฉลี่ยสุข  เฉลี่ยทุกข์ เอื้ออาทร ซึ่งกันและกัน คนรวยช่วยคนจน คนแข็งแรงช่วยเหลือคนเจ็บไข้ได้ป่วย รูปแบบประกันสุขภาพ จะพัฒนาขึ้นได้ต้องมีพื้นฐานปรัชญาเช่นนี้"

บางส่วนความคิดของ นายแพทย์วิชัย  โชควิวัฒน ได้กล่าวถึงคุณูปการอเนกอนันต์แก่การสาธารณสุขไทยของหมอสงวนไว้ว่า

"งานสำคัญที่คุณหมอสงวนตั้งใจมุ่งมั่นเป็นงานชิ้นเอกในชีวิตนี้คือ การปฏิรูประบบบริการสุขภาพ (Health Care Reform) บ่อยครั้งที่ประสบปัญหา หรือมีคนรู้สึกว่าคุณหมอสงวนจะไปแย่งตำแหน่งบริหารสูงสุดในกระทรวงสาธารณสุข คุณหมอจะพูดย้ำเสมอว่า ขอทำงานนี้งานเดียวแล้วพอแล้ว น่ายินดีที่คุณหมอสงวนทำงานนี้จนสำเร็จเป็นรูปธรรมชัดเจน ซึ่งเป็นอุดมคติที่คุณหมอสงวนยึดมั่นไม่คลอนแคลนก่อนที่จะละสังขารจากโลกนี้ไป"         

 ทั้งนี้ นพ.โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ ผู้อำนวยการสำนักงานวิจัยสังคมและสุขภาพ (สวสส.) และสมาชิก แพทย์ชนบท ยังกล่าวถึงงานชิ้นสุดท้ายของหมอสงวนว่า

 "กว่าจะสร้างเรื่องหลักประกันสุขภาพมาได้ มันแลกมาด้วยชีวิตของหมอสงวน เขาเครียด...และความที่เป็นคนมุ่งมั่น ใส่ใจที่จะให้งานสำเร็จ โดยเฉพาะมันเป็นงานเพื่อประโยชน์ของคนอื่น ของสาธารณะ มันก็จะต้องฟันฝ่าผลประโยชน์ส่วนตัวของผู้คนจำนวนมากซึ่งอาศัยระบบราชการอยู่ การปฏิรูปเพื่อสร้างระบบหลักประกันสุขภาพ มันเพิ่งตั้งต้นเท่านั้น ถึงเราจะมีนโยบายเรื่องหลักประกันสุขภาพ มีสำนักงาน สปสช. เกิดขึ้น แต่การปฏิรูปมันเหมือนเพิ่งเริ่ม มันยังต้องปรับแก้ให้ความเป็นธรรมเกิดขึ้นกับประชาชนมากทีเดียว"

ในเดือนมีนาคม เป็นเดือนเกิดของอาจารย์ป๋วย  อึ๊งภากรณ์ บุคคลที่เป็นตำนานของบทความคุณภาพแห่งชีวิต ป๋วยเสวนาคาร จึงได้จัดกิจกรรมเพื่อรำลึกถึงอาจารย์ป๋วยและรำลึกถึงการจากไปของนายแพทย์สงวน นิตยารัมภ์พงศ์ ในหัวข้อ"ความหวังที่เริ่มต้นกับหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า : ก้าวต่ออย่างไร เมื่อสิ้นหมอสงวน ?"  ในวันเสาร์ที่ 22 มีนาคม 2551 เวลา 14.00-16.00 น. ณ ป๋วย-เสวนาคาร  ฝั่งโรงเรียนวัดปทุมคงคาฯ  ถนนทรงวาด  เยาวราช

ซึ่ง อาณัติ  แสนโท  เจ้าหน้าที่ฝ่ายกิจกรรม ป๋วยเสวนาคาร  ได้บอกถึงรายละเอียดในการจัดงานครั้งนี้ว่า "เพื่อรำลึกถึงการจากไปของนายแพทย์สงวน  นิตยารัมภ์พงศ์ หมอที่อุทิศตนและเสียสละเพื่อผู้คนยากไร้ของสังคม และเป็นการสานต่ออุดมการณ์ในการสร้างความเป็นธรรมในสังคม จากการผลักดันให้เกิดการสร้างหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าให้กับคนไทย เราจึงได้จัดพูดคุยถึงการก้าวต่อไปของงานนี้ว่าควรจะเป็นอย่างไร โดยมี นายแพทย์วิชัย  โชควิวัฒน  , นายแพทย์โกมาตร   จึงเสถียรทรัพย์ , อาจารย์จอน   อึ๊งภากรณ์  ทั้งนี้หากมีเลขาธิการสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติคนใหม่แล้ว เราก็จะเชิญท่านมาร่วมพูดคุยในครั้งนี้ด้วย"

การมีหลักประกันทางด้านสุขภาพเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่ประชาชนทุกคนควรได้รับ และเป็นภารกิจของทุกคนที่ต้องการช่วยกันทำให้ชีวิตและสังคมมีคุณภาพและมีหลักประกันที่ดี จึงขอเชิญท่านที่สนใจในการร่วมแลกเปลี่ยนทางปัญญาในครั้งนี้ เพื่อช่วยกันหาทางออกให้กับระบบสุขภาพที่ดีของคนไทย ให้เป็นไปได้อย่างแท้จริงและมั่นคง สามารถสอบถามรายละเอียดได้ที่ป๋วยเสวนาคารโทร.02-639-1311-2 /084-113-8686 /www.semsikkha.org

สังคมไทยได้สูญเสียคนที่สำคัญที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์การสาธารณสุขไปแล้ว  หากชีวิตและผลงานของเขายังเป็นต้นแบบที่ดีให้คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้ และร่วมกันถักทอฝันที่จะทำงานเพื่อคนที่ทุกข์ยากต่อไป  ท่ามกลางขวากหนามและอุปสรรคที่ยังต้องฝ่าฝันกันไม่สิ้นสุดในยุคสังคมเงินตราเป็นใหญ่มากกว่าหัวใจที่มอบให้แผ่นดิน เฉกเช่น .........หมอสงวน   นิตยารัมภ์พงศ์.

ป๋วยเสวนาคาร

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *